Merkwaardige Metaforen

Op de basisschool geef ik soms les over zwaartekracht. Daarbij vertel ik dat de zwaartekracht op de maan wel zes keer minder is dan op aarde. Dat kun je prima concreet maken met een voorbeeld.  Kun je je kleine zusje in de lucht tillen? Dan kun je op de maan net zo makkelijk je grote dikke buurman boven je hoofd tillen en nog een sprongetje maken ook!

pippi

Voorbeelden zijn fijn. Vooral als je je er een voorstelling bij kunt maken. Je ziet de buurman voor je, je voelt z’n gewicht, je kunt fantaseren hoe het is om als kind zo’n reus op te kunnen tillen. Hoe meer je je in het beeld kunt verplaatsen, hoe beter je het onthoudt en hoe leuker het is om erover te horen. Wie wil er geen kruising zijn van een astronaut en Pippi Langkous?
Wanneer je geen goed voorbeeld kunt verzinnen, is het soms handig een metafoor te gebruiken. Een metafoor is een vergelijking. Iets onbekends (wat je wilt uitleggen) ga je vergelijken met iets wat de lezer al wel kent. Maar pas op met metaforen: een voorbeeld ondersteunt een betoog vaak veel beter dan een matige metafoor!

tom-tom en vals geld

Het volgend fragment vond ik in het personeelsblad van een ziekenhuis.

Wat is die TomTom voor ding? Gaat het in de patiënt? Heeft de dokter hem om z’n pols? Werken de medicijnen daardoor nu beter? Nemen de pillen minder vaak de verkeerde afslag? Waarom worden we lastig gevallen met die mismaakte metafoor? De teneur is duidelijk: technologie maakt alles beter. Maar verder?
Of wat gedacht van onderstaand citaat over het streng selectief testen op corona-besmetting.

Hoe langer je erover nadenkt, op hoe meer punten de vergelijking mank gaat. Wat moet er eigenlijk uitgelegd worden? Je hebt een beperkt aantal testen waar je zuinig mee wilt omgaan. Dus test je eerst de mensen van wie je vermoedt dat ze besmet zouden kunnen zijn en voor wie het belangrijk is om het te weten. Bijvoorbeeld medewerkers in de zorg voor coronapatiënten. Ziet u weer hoe goed een voorbeeld hier werkt?

schip

De Amerikaanse econoom Henry George beschreef in zijn boek Vooruitgang en Armoede (progress and poverty) uit 1879 als eerste de aarde als een ruimteschip: Het is goed uitgerust, het schip waarop we door de ruimte zeilen.
Dat George over schepen spreekt, is niet verwonderlijk als je bedenkt dat hij direct na de lagere school aanmonsterde als scheepsjongen en een reis rond de wereld maakte.

De metafoor ruimteschip aarde blijft naderhand steeds terugkeren, in de jaren 1950 en 1960 bijvoorbeeld, toen de koude oorlog op z’n heetst was en echte ruimtevaart binnen bereik kwam. Men geloofde dat met technologie alles mogelijk was, maar men begon ook voor het eerst in te zien dat het hele klimaatsysteem van de aarde kon worden beïnvloed. Nadat Roger Revelle had berekend in welke mate de industrie het gehalte CO₂ in de atmosfeer deed toenemen, probeerde hij onvermoeibaar het broeikaseffect onder de aandacht te brengen van journalisten en politici. De metafoor ruimteschip aarde deed zijn intrede in het prille klimaatdebat. ‘Earth itself is a space ship’, de aarde zelf is een ruimteschip.
Ruimteschip aarde is ook nu nog een veelgebruikte en krachtige metafoor. Alles klopt eraan. We vliegen ermee door het heelal en we zijn ervan afhankelijk voor onze adem, ons natje en ons droogje. De voorraden (grondstoffen schone lucht) zijn beperkt en erbuiten kunnen we niet leven. Het werkt als metafoor omdat je er meteen een beeld bij hebt. Je ziet jezelf als bemanningslid of passagier. Je voelt de kwetsbaarheid ten opzichte van de oneindige, vijandige, lege ruimte. Je snapt dat de hele mensheid in hetzelfde schuitje zit. Het roept meteen de vraag op: ‘maar wie houdt een oogje in het zeil?’.

tips

Hoe herken je een goede metafoor? Met ‘goed’ bedoel ik hier dat het geschikt is om iets duidelijk te maken. In literatuur en poëzie is dat soms anders, maar in popularisatie van wetenschap en techniek is het de essentie. Je kunt dezelfde tips ook toepassen op voorbeelden. Die moeten aan dezelfde eisen voldoen.

1. Een metafoor moet beeldend zijn. Het moet een helder en eenduidig beeld oproepen bij de lezer (ruimteschip aarde zoeft door het heelal – ik sta op de maan met mijn obese buurman)
2. De metafoor moet simpeler en bekender zijn dan het ding zelf (ruimteschip vs. planeet – buurman optillen vs. het abstracte begrip zwaartekracht )
3. De metafoor of het voorbeeld moet een aanvulling zijn om een concept duidelijk te maken, niet een vervanging van een deel van het betoog.
4. De metafoor moet uitbreidbaar zijn. Als de lezer zelf conclusies trekt of vragen stelt binnen de metafoor,  moeten die redelijk zinvol zijn in de context van het onderwerp. (wie bestuurt ruimteschip aarde eigenlijk? – kan ik op Jupiter een muis optillen?)
5.  Pas op met metaforen. Gebruik waar het kan een voorbeeld.

met mate

Een metafoor is de wijn bij een goede maaltijd. Een goede wijn verheft de gerechten en brengt alle smaken samen. Nippend aan je glas krijg het idee dat je de wereld weer een beetje beter begrijpt.

#doeslief

Tenslotte nog een speciale tip voor journalisten. Als een deskundige in een telefonisch interview een ongelukkige metafoor heeft geïmproviseerd, #doeslief en gebruik hem liever niet. Zet informatieoverdracht voorop. Ga niet voor effectbejag. Hier twee voorbeelden die volgens mij beter kunnen. Beide uit de NRC van vorige week zaterdag:

En deze:

Zwanger van digitale zorg? Uiterwaarden graven?

Heb je opmerkingen of voorbeelden van betere of slechtere metaforen in de media? Laat een commentaar achter!