Het is altijd een goed idee om naar de feiten te kijken voordat je een bericht de wereld in stuurt. Elke journalist doet dat naar eer en geweten. Toch gaat het nogal eens fout. Bijvoorbeeld omdat er uit beperkt feitenmateriaal, slechts enkele foto’s of een kort filmpje, vergaande conclusies worden getrokken. Voor de goede orde: het gaat mij er hier niet om of de conclusie klopt of niet, maar of de onderbouwing de conclusie rechtvaardigt.
😎Het kan op verschillende manieren mis gaan. De bron van het feitenmateriaal kan vooringenomen zijn. Misschien heeft de fotograaf die de drukte op het strand vastlegde wel de hele dag op de loer gelegen om die ene foto te kunnen schieten. Was het echt zo druk of wilde hij drukte zien?
😬Het materiaal kan gemanipuleerd zijn. Ik doel daarmee niet op nepnieuws, maar bijvoorbeeld op het vervormde perspectief van een telelens, waardoor het lijkt of mensen veel dichter bij elkaar zijn dan in werkelijkheid het geval is.
😶Informatie is onvolledig. Je ziet vijf mensen bij elkaar zitten op een bankje. Maar heeft iemand ze gevraagd of het huisgenoten zijn? Mensen passeren elkaar bij een smal punt op 120 cm in plaats van 150 cm. Misschien houden ze wel even hun adem in om elkaar niet te besmetten? Is dat de enige keer die dag dat ze dat overkwam?
😕Informatie is onvoldoende geanalyseerd. Heeft iemand de stoeptegels tussen de schoenen op de foto geteld om de afstanden tussen de mensen nauwkeurig te bepalen?
😈Informatie is selectief. Er verschijnt een foto van die ene drukke strandopgang. Alle parken, bospaden, dijken, heidevelden en stranden elders in Nederland waar slechts enkele wandelaars rondliepen, krijg je niet te zien.
😴De conclusie wordt niet geverifieerd. Hij lijkt ondersteund door de feiten, maar er wordt niet onderzocht of op andere wijze verkregen feitenmateriaal de conclusie ook ondersteunt, of juist tegenspreekt. Heeft de journalist ook drone-beelden verzameld? Beelden van de beveiligingscamera van de strandtent van de hele dag? Zat er iemand wandelaars te turven?
🙈Er wordt niet geïnventariseerd of er misschien andere conclusies te trekken zijn op basis van dezelfde feiten. Een probleem dat bekend staat als tunnelvisie. Zelfs voor rechercheurs die op dit punt worden getraind en voor fanatieke wie-is-de-mol-kandidaten blijft dit een lastig te vermijden valkuil.
Het trekken van een slecht onderbouwde conclusie is op zichzelf al niet zo goed, maar je mag verwachten dat de gevolgen meevallen als er open over de geldigheid gediscussieerd kan worden. Helaas lukt dat om verschillende redenen in dit geval niet:
💪De conclusie die getrokken wordt op basis van gebrekkig feitenmateriaal wordt zelf gepresenteerd als feit. “Nederland gaat massaal naar het strand”. Elke ruimte voor interpretatie wordt dichtgetimmerd. De auteur kan zelfs in de hoofden van de mensen kijken: “Wandelaars trekken zich niets aan van de richtlijnen”.
😱Er wordt een dikke emotionele saus over het bericht gegoten om het denkvermogen te vertroebelen. Je laat bijvoorbeeld een overwerkte, doodvermoeide verpleegster in tranen vertellen hoe geschrokken ze is van het beeld van al die mensen aan het strand. Je gooit er een paar emotioneel beladen woorden in als “gevaarlijk” of “asociaal”.
😇 Je dwingt iedereen te polariseren. ‘Wij’ zijn brave burgers (slachtoffers) en ‘zij’ zijn het tuig, de aso’s die de brave burgers in het ongeluk storten zonder zich ergens iets van aan te trekken (daders). Openlijk twijfelen aan de conclusies betekent dat je het opneemt voor de daders. Wie durft dat nog in deze tijd reaguurders en social media?
🐹Nog zo’n ding: het hamsteren. We waren allemaal in shock over de beelden van lege schappen in de winkels. Iedereen die boodschappen deed, kon er zelf over meepraten. Het bladerdeeg was op! Er was geen kaneel meer! Gelukkig wel melk, maar van het verkeerde merk! Ongetwijfeld is er gehamsterd. Vast wel. Maar er zijn ook andere conclusies te trekken uit de tekorten. Iedereen moest thuiswerken en de scholen en instellingen voor hoger onderwijs waren dicht. Als je gewend was een broodje te scoren in de kantine van je werk of school. Vergeet het maar. De mensa van de universiteit was dicht. Restaurants, lunchrooms, de La-Place in de bouwmarkt: gesloten. De mensen moesten dus wel naar de supermarkt. Ging je voorheen nog wel eens op je werk of op school naar de WC? Dat moet nu thuis. At je wel eens een snack bij de benzinepomp of de Mc-Drive? Nu je thuiswerkt, kom je daar niet meer zo vaak. Je peuter kreeg elke dag een plak ontbijtkoek, banaan of komkommer in het kinderdagverblijf. Die moet je nu zelf in huis halen. De vrijmibo is virtueel geworden, dus moet je zelf je drankje verzorgen. Zakenreizigers, orkesten op tournee, vakantiegangers, overwinteraars. Ze zijn bijna allemaal teruggekomen en gaan voorlopig niet meer weg. Ze zitten thuis aan de keukentafel aan de gestampte pot. En dan nog al die mensen die nu helemaal niet kunnen werken, van hotelreceptionist tot concertpianist. En dus kochten we met z'n allen plotseling meer eten, meer wc-papier, meer groente en meer koffie. Broodnodig voor al die ex-wereldreizigers, nieuwe werklozen, onvrijwillige thuiswerkers en home school leerlingen. Of dat de lege schappen verklaart? Vast niet helemaal, maar ik heb ook geen pogingen gezien om het uit te zoeken. Heeft iemand cijfers hierover? En wederom: in de media waren hamsteraars al snel aso’s. Wie durft dan nog te zeggen dat hij een extra pak wc-papier, een tros bananen en een pakje bladerdeeg heeft ingeslagen?
🙊Lees dit keurige, schijnbaar genuanceerde artikel dat gisteren op nos.nl verscheen en verbaas je over de tunnelvisie.
🐌In de wetenschap gaan dingen soms langzaam. Veel langzamer dan in de journalistiek – gelukkig. Conclusies onderbouwen is de kern van het wetenschappelijk proces. Valideren, verifiëren, weerleggen, nuanceren. Een open discussie voeren. Vermijden van emotie en polarisatie. Kwaliteitscontrole door peer review. Onderzoek dupliceren. Experimenten doen en met voorspelde uitkomsten vergelijken. Vooringenomenheid elimineren door dubbelblind onderzoek. Aannames blootleggen. Echte feiten verzamelen. Gecontroleerde getallen. Loepzuivere redeneringen. Representativiteit en gedegen statistiek. Onderbouwde conclusies onder vermelding van alle gebruikte feiten, redeneringen, onzekerheden en aannames. Dat is nou kennis.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten